Afscheid van Willem Albert Wagenaar

dinsdag, 10 mei 2011

Reacties0

Dit weekend, op zaterdag 7 mei, is professor Willem Albert Wagenaar op een stralende dag begraven. Wagenaar was een gerenommeerd psycholoog die als getuige-deskundige streed voor het behoud van de rechtsstaat.

door Kees Vlaanderen

"Het voordeel van zijn dubbele naam, waren de twee chocoladeletters die hij met Sinterklaas kreeg," vertelde zijn broer Johannes tijdens zijn afscheid in de lichte Oude Kerk in Zeist. Willem Albert werd vernoemd naar zijn beide opa's en erfde van de een zijn wetenschappelijke belangstelling en van de ander zijn kunstzinnigheid. Hij stelde geen van beiden teleur.

Profiel
De psycholoog Wagenaar legde zich toe op de werking van ons geheugen, dat de onbedwingbare neiging heeft om een mooi, rond verhaal te maken van wat we meemaakten. En dat zich daarbij niet heel erg bekommert om de feiten. Onderzoeksjournalist Willem de Haan en ik wilden een 'Profiel' van Wagenaar maken in de reeks 'Het Brein'. Over de psycholoog die als getuige-deskundige optrad in veel vaak geruchtmakende zaken. In het proces tegen Demjanjuk, in de Eper-incestzaak. Maar vorig jaar zomer kwam er een kink in de kabel, toen tijdens het proces tegen Ina Post het ellendige nieuws doorkwam, dat Wagenaar een tumor in zijn hersens had en er slecht aan toe was.

Een hersentumor
Na zijn operatie en tussen de chemokuren door heb ik Wagenaar en zijn vrouw Margreet twee keer uitvoerig gesproken. De eerste keer samen met Willem de Haan. Het waren indrukwekkende ontmoetingen bij hen thuis in Zeist. Zijn ziekte had hem overvallen, sluipend. Hij verdwaalde in de bossen rond Zeist, waar hij de paden toch als zijn broekzak kende. Een luide ruzie van twee eksters, vroeg in de morgen in de tuin, werd een trompetpassage uit de Sacre du Printemps van Strawinski. "Mijn aandoening leidt tot geheel nieuwe ervaringen, die alleen patiënten kunnen hebben!" De verhoogde druk onder zijn schedel veroorzaakte een panische angst voor bloemen, voor de geur van lelies en jasmijn. De wetenschapper maakte van zichzelf een studieobject en noteerde nauwgezet de symptomen.

'De goede patiënt'
Er is inmiddels een boekje van gemaakt om artsen inzicht te geven en medepatiënten tot steun te zijn. "Wat een geluk dat de kanker in mijn hoofd zit," grapte hij tegen zijn zoon. "Want daar is het een stuk interessanter dan in enig ander lichaamsdeel.' Het boekje 'Symptomen' sluit hij af met het hoofdstuk 'De goede patiënt', waarin hij aanbevelingen geeft. "Een goede patiënt benadrukt de waarde van het leven. Ook de omgeving moet kunnen geloven dat het leven waardevol is voor de goede patiënt. Dan wordt het zinvoller om de goede patiënt te helpen bij het overleven van de therapie."

De zaak Demjanjuk
Tijdens onze eerste ontmoeting vertelde Wagenaar ons een anekdote die we nog niet kenden en die hem tekent. In 1987 leverden de Verenigde Staten Demjanjuk uit aan Israel. Tijdens het proces werd Demjanjuk door verschillende overlevenden herkend als 'Iwan de Verschrikkelijke', de kampbeul in Treblinka.

Wagenaar werd door de verdediging gevraagd om in deze zaak op te treden als getuige-deskundige. Dat kwam zo. De beroemde Amerikaanse psychologe Elisabeth Loftus (later door Wim Kayser geinterviewd voor zijn spraakmakende serie Nauwgezet en Wanhopig) was de eerst aangewezene voor de klus. Maar 'Beth' kon het niet. Ze is van joodse komaf en haar familie zou het haar niet vergeven. Elisabeth had erover gesproken met haar Uncle Joe, een rechter in Pennsylvania, en die had haar geadviseerd de beker aan zich voorbij te laten gaan. En dus zei ze tegen Willem Albert: Kun jij het niet doen? Wagenaar is toen ook naar Uncle Joe gegaan. Hij had zelf immers ook joodse wortels in zijn familie. Maar anders dan Beth wist Uncle Joe de jonge Wagenaar niet te overtuigen. Als je als wetenschapper beschikt over kennis die voor de juiste beoordeling van een zaak van belang is, is het je plicht die te verstrekken.

"Ik kreeg het beste van twee werelden," zei Wagenaar bij nader inzien. Demjanjuk werd in 1988 ter dood veroordeeld, ondanks de ontlastende verklaring van Wagenaar. Maar een jaar later viel de Muur en werden KGB-archieven toegankelijk, die de onbetrouwbaarheid van de getuigenverklaringen, waarvoor Wagenaar had gewaarschuwd, bevestigden. Demjanjuk was niet Iwan de Verschrikkelijke geweest. In Hoger beroep werd hij alsnog vrijgesproken.

Wijze lessen
De belangrijkste drijfveer voor Wagenaar in zijn werk als getuige-deskundige is het behoud van de rechtsstaat. Die bestaat om de burger te beschermen tegen de macht van de Staat. Elke verdachte moet erop kunnen rekenen dat hij of zij met liefde door de rechter zal worden bejegend. Dat sluit een veroordeling niet uit, maar moet voorkomen dat willekeur zal regeren en wij als burgers moeten vrezen dat we door Staat, hetze of heksenjacht ons bestaan niet zeker zijn.

Met liefde! Dat is de klare opdracht die Willem Albert Wagenaar ons met kracht van overtuiging meegaf en voorleefde. Wagenaar maakte zich met zijn optreden in de rechtszaal niet altijd geliefd, hij werd soms door het OM gehoond. Maar wat zullen ze hem nog missen. En wij ook.

Willem Albert Wagenaar is 69 jaar geworden.

Vandaag verscheen in het NRC Handelsblad een posthume bijdrage van Willem Albert Wagenaar: 'Demanjuk kan alleen maar worden vrijgesproken.'