Bloem van ijzer

woensdag, 01 februari 2012

Reacties0

"Hoe moet ik binnenkort het leven zonder mijn boerka aan?" vraag de Zuid-Afrikaans Nederlandse schrijver Emma Huismans, auteur van onder meer 'Sonate voor wraak' (1993), aan 'Gawie Weet Raad'.

Beste Emma, jouw vraag aan mijn blog verraste me allerminst. Het land van onze herinnering is hetzelfde: Zuid-Afrika. In jouw verzetsverleden deelde ik evenwel niet; toen jij vocht voor de bevrijding zat ik of in night clubs in Hillbrow of in collegezalen op een Amerikaans universiteit. Toch voel ik precies wat jij voelt: iets fundamenteels is in Nederland aan het veranderen nu het kabinet in navolging van zijn Franse tegenhanger akkoord is gegaan met een boerkaverbod.

Al die vrouwen in boerka's: een beeld dat voor veel mensen angst en gevaar symboliseert. Dat past in Hegels notie van 'de Ander'. Hegel: "Ieder bewustzijn streeft naar de dood van het andere bewustzijn." Het andere wezen met een ander bewustzijn – de strijd tussen wij en zij, tussen ons en de Ander, is een feit.

'Andersheid' of 'anders zijn' loopt als een rode draad door de moderne cinematografie, gek genoeg juist in de populaire vorm ervan. Dat komt misschien doordat de mythe van de Ander een van de grote, collectieve verhalen van de moderne mens is.

Geen beter voorbeeld van die mythe dan de Zuid-Afrikaanse film 'District 9' van Neill Blomkamp waarin de Afrikaner-bureaucraat Wikus van der Merwe (Sharlto Copley) het verplaatsen van grote groepen buitenaardse immigranten, Prawns (garnalen) genoemd, in goede banen moet leiden. 

Wanneer hij besmet raakt met een mysterieus stof ondergaat hij een lichamelijke transformatie waarbij hij steeds meer eigenschappen van de Prawns aanneemt. Wikus walgt van zichzelf, maar langzaam ontdekt hij de kiem van menselijkheid in zich.

Een prachtige ironie: juist nu hij een monster is geworden – de Ander – ontdekt hij wat het betekent een mens te zijn.

Aan het einde van film zien we een wezen met in z'n hand een bloem gemaakt van ijzer. Dat is waarschijnlijk Wikus zelf, nu volledig gefuseerd met de Ander, maar met het vuurtje van zijn eigen identiteit nog altijd brandend ergens in zijn binnenste.

Kunnen we dat, Emma? Kunnen we de identiteit van de Ander aannemen zonder onszelf kwijt te raken? Kunnen moslima’s zich iets van onze westerse emancipatie-idealen eigen maken terwijl ze de boerka dragen? Kunnen wij die boerka aandoen, symbolisch, zonder onze eigenheid gebaseerd op de Verlichtingsidealen op te offeren? 

Mensen kunnen hun identiteit niet opgeven zonder crisis en conflict. Net als de strijd tussen wij en de Ander onontkoombaar is, aldus Hegel, lijkt de komende clash tussen 'multiculturalisten' en rechts of het establishment een gegeven.

Maar uiteindelijk komt die transformatie er wel. 

Ik denk hierbij onwillekeurig aan een andere, meesterlijke satire over identiteit: David Cronenbergs 'The Fly' (1986) waarin de wetenschapper die met zijn eigen lichaam experimenteert en vervolgens zélf een vlieg wordt, lamenteert over zijn verandering: "I'm an insect who dreamt he was a man and loved it. But now the dream is over... and the insect is awake."