Levensles 5: de mens kan niet zonder melodrama

donderdag, 02 augustus 2012

Reacties0

"Hoe kunnen we in deze gecontroleerde samenleving toeval uitsluiten? Had onze Jansenist Hitchcock hier een antwoord op?" aldus Stefan Kamp uit Amsterdam.

Laten we de vraag stellen aan Scottie (James Stewart) en Madeleine/Judy (Kim Novak), boven in de klokkentoren van de missiekerk San Juan Bautista en wel op het exacte moment dat de oude non vanuit het duister verschijnt en onheilspellend zegt: "I heard voices... " Waarna Madeleine/Judy naar haar dood valt. En de non prevelt: "God have mercy". Wat een vergeefs pleidooi is, want in dit verhaal kent 'God' helemaal geen genade. 

Ze hadden geen schijn van kans, deze geliefden. In de handen van 'Hitchcock de Jansenist' zijn ze willoze figuren wier lot bezegeld was vanaf het moment dat ze elkaar voor het eerst zagen, nadat Gavin Elster aan ex-detective Scottie vraagt op zijn echtgenote Madeleine te spioneren.

'Vertigo' (1958), naast 'Psycho' Hitchcocks grote meesterwerk, is een droom van een film die als een nachtmerrie aanvoelt iedere keer als je hem weer ziet. De Master of Suspense speelt op virtuoze wijze met onze menselijke kwetsbaarheden, met onze behoefte aan melodrama en mysterie.

Dat laatste staat centraal in de werking van het determinisme bij Hitchcock. Dat valt inderdaad religieus in te vullen, zoals onder anderen Slavoj Zizek doet. Een mooie benadering: Hitchcock gedraagt zich als een wrede God door schijnbaar naar hartenlust met het leven van zijn personages te spelen. Slechts de meester weet wat voor afschuwelijke lot hen te beurt zal vallen in de loop van het verhaal. Hierin hebben de personages geen enkele zeggenschap.

Dat staat haaks op wat ze zelf willen. Scottie is reddeloos verliefd op Madeleine. Zoveel dat hij haar als het ware tot leven wekt door na haar dood een nieuwe geliefde te nemen, Judy (die in werkelijkheid Madeleine is, maar dát weet slechts Hitchcock), die hij vervolgens dwingt de persoonlijk en voorkomst van Madeleine aan te nemen. 

Hij doet dat, omdat hij net als wij niet zonder melodrama kan. De liefde, dus. Met als kernelement de illusie dat hij vrij is vorm te geven aan die liefde. Letterlijk in dit geval, want hij 'vervormt' Judy totdat zij Madeleine is. Zo is Scottie zelf een soort God en heeft Judy/Madeleine geen schijn van kans. Niet alleen is zij overgeleverd aan de wispelturigheid van Scottie en misschien ook nog aan de bovennatuurlijke krachten van Carlotta, de door haarzelf en Gavin Elster verzonnen geest die bezit van Madeleine zou hebben genoten.

Dit alles voor de liefde. Voor melodrama. Voor obsessie, de kern van melodrama. Voor het leven, de werkelijkheid, omgebogen tot fictie.

Voor de geobsedeerde, voor ons verslaafden aan fictie, bestaat toeval inderdaad niet. Wie geobsedeerd is zoals Scottie en Madeleine bevindt zich constant in een cirkel, in ‘Vertigo’ vormgegeven door zowel de hypnotisch herhalende auditieve thema’s van componist Herrmann als de grafische designmotieven zoals de verleidelijke krul in Madeleines haar.

Die krul zegt alles: uit een cirkel is geen ontsnapping mogelijk; een cirkel is definitief.