'Er bestaat onder politie, justitie en rechterlijke macht grote onkunde over empirische waarheidsvinding. '

Juristen hebben te weinig kennis van empirische waarheidsvinding en moeten daarin bijgeschoold worden, vindt wetenschapsfilosoof Ton Derksen. Hij schreef hierover het boek ‘De ware toedracht: praktische wetenschapsfilosofie voor waarheidszoekers’.

Derksen is na Corine de Ruiter, Ybo Buruma, Fred Teeven en Harry Kunneman de vijfde meedenker over gerechtelijke dwalingen.

Deze zomer is de zaak Ina Post voor het gerechtshof in Den Bosch opnieuw in behandeling genomen. Wordt Ina Post opnieuw veroordeeld voor moord, of niet? Om die vraag draait het de komende weken, bij de hervatting van haar zaak bij het gerechtshof in Den Bosch. HUMAN zond op zondag 12 september De Nachtmerrie van Ina Post uit.

De film is een reconstructie van de eerste dagen van het verhoor van de bejaardenverzorgster die in 1987 werd veroordeeld voor doodslag. Volgens verschillende deskundigen is zij het slachtoffer van een gerechtelijke dwaling en is ze veroordeeld voor een moord die ze niet pleegde. De uitspraak van het hof volgt op woensdag 6 oktober.

Lees hieronder de interviews met de meedenkers en discussieer mee.

Foto: scène met Karina Smulders (als Ina Post) en Leopold Witte (als rechercheur) uit 'De Nachtmerrie van Ina Post'.

Bekijk ook:
- De blogs van Kees Vlaanderen met daarin verslagen van de rechtszittingen en videofragmenten.
- De website De Nachtmerrie van Ina Post met veel achtergrondinformatie.

Meedenkers

''Een bekentenis wordt in de praktijk een dodelijk wapen''

Kan iedereen slachtoffer worden van een gerechtelijke dwaling?
"Er bestaat onder politie, justitie en rechterlijke macht grote onkunde over empirische waarheidsvinding. Een verkeerde zoekstrategie naar bewijs kan volkomen verkeerd uitpakken waardoor iedereen die in de buurt was van een moord als moordenaar gezien kan worden en zo slachtoffer wordt van een gerechtelijke dwaling. Dat zien we ook in de praktijk gebeuren. Het komt helaas regelmatig voor dat willekeurige aanwezigen bij een moord als verdachte worden opgepakt en later veroordeeld."

Wat zijn daarbij de grootste knelpunten uit uw boek?
"In 'De ware toedracht' signaleer ik drie grote knelpunten. De eerste is de verleiding van passend bewijsmateriaal. Zodra je passend bewijsmateriaal hebt voor een scenario, ben je een tevreden mens. Je denkt dat je er al bent. Terwijl passend bewijs alleen een mogelijke verklaring geeft voor een bepaald scenario. Het zegt in feite nog niets zolang je andere mogelijke verklaringen niet kunt uitsluiten.

Daarnaast is er 'het magisch oog'. Mensen denken vaak dat ze kunnen zien of iemand liegt en of iemand de dader is. Het betekent dat je in de rechtspraak situaties krijgt waarbij mensen denken aan gedrag een dader te herkennen. Ina Post was bijvoorbeeld zenuwachtig en daarom werd ze tot dader bestempeld. Maar iemand die een valse bekentenis heeft afgelegd, zal toch ook heel erg in paniek zijn.

Het derde knelpunt is dat het brein slecht tegen twijfel kan en ervoor zorgt dat twijfel zo snel mogelijk verdwijnt. Zodra er een klein beetje bewijs is tegen een verdachte gaat het brein daarmee verder en komt het tot de 'conclusie' dat die persoon de dader is. In theorie weet iedereen binnen justitie en de rechterlijke macht dat, maar je ziet die stap in requisitoirs toch regelmatig gebeuren."

Wat vindt u van de stelling: De politie is bij verhoor van verdachten teveel gefocust op een bekentenis in plaats van op de ware toedracht, dat is één van de redenen waardoor gerechtelijke dwalingen ontstaan.
"In zijn algemeenheid kan ik dat niet bevestigen, maar er is empirisch bewijs in die richting. De politie gaat vaak uit van de schuld van de verdachte en een bekentenis is dan ideaal. Topanalisten bij de Politieacademie zeiden dat een bekentenis geen ultiem bewijs is, maar wel een moment om taart aan te snijden. Een bekentenis wordt verdachten fataal en dat weten politie, justitie en rechters heel goed. Een bekentenis wordt zo in de praktijk een dodelijk wapen. De politie kan er geen genoeg van krijgen."

Volgende stelling: Onze samenleving kan slecht leven met onzekerheid en daardoor moeilijk de consequentie aanvaarden dat bij twijfel niemand veroordeeld mag worden. Door die maatschappelijke druk is het bijna onmogelijk iemand vrij te spreken die bekend heeft of in de publieke opinie al veroordeeld is.
"Dat hangt af van het soort misdrijf. Van afrekeningen in het criminele circuit ligt niemand wakker. Maar kindermoorden, moorden in ziekenhuizen, zedenzaken en lijken die opgegraven worden, schokken mensen en dan moet er een oplossing komen. De politie moet dan een dader vinden en die moet gestraft worden. Bij zoveel schade moet het morele gevoel van de maatschappij gecompenseerd worden met straf. Een verdachte in zo’n zaak is in de publieke opinie algauw veroordeeld, en niet alleen in de publieke opinie."

Hoe voorkom je gerechtelijke dwalingen? Zou het helpen door naast twee juristen ook en een psycholoog in de meervoudige kamer aan te stellen?
"Het aanstellen van bepaalde psychologen, Hans Crombag en Willem Wagenaar bijvoorbeeld, zou heel veel helpen. Het kan ook een wetenschapsfilosoof zijn die wijst op de wetenschappelijke valkuilen bij waarheidsvinding. Juristen zijn in ieder geval niet geschoold in het beantwoorden van de feitelijke vraag wie een moord pleegde en hoe dat gegaan is. Daarom hebben ze iemand nodig die zulke kennis meebrengt: hoe beoordeel je bewijsmateriaal in zo'n zaak?

Bij Lucia de Berk werd de vraag gesteld hoe het kon dat ze nooit betrapt was bij de dertien moorden die ze gepleegd zou hebben op een drukke afdeling waar veel mensen in en uit liepen. Zo geraffineerd is ze, zei het gerechtshof. Een simpele redeneerfout maar wel een die steeds weer door rechters en officieren gemaakt wordt. Daarom heb je iemand nodig die waarschuwt als het verkeerd gaat.

Een oplossing kan zijn om de juristen bij te scholen. Het kan niet zo zijn dat een officier van justitie die zulke belangrijke beslissingen neemt geen kennis heeft van de valkuilen van waarheidsvinding. Het is net zoiets als dat je een chirurg niet operatief leert snijden omdat hij toch ook zijn brood kan snijden. Alsof alledaags redeneren voor een rechter of officier genoeg zou zijn."

''Ik maak me zorgen over de onafhankelijkheid van de rechtspraak''

Wat vindt u van van de volgende stelling? De politie is bij verhoor van verdachten teveel gefocust op een bekentenis in plaats van op de ware toedracht, dat is één van de redenen waarom gerechtelijke dwalingen ontstaan.
"Ik denk dat dit een veel te grove generalisatie is. Er zijn bij enkele belangrijke zaken grote fouten gemaakt, die niet hadden mogen gebeuren. Maar op basis van de algemene kwaliteit en de beroepsmoraal van de politie in ons land, die in vergelijking met veel ander landen behoorlijk hoog is, zie ik geen reden om te veronderstellen dat die fouten het topje zijn van een ijsberg. De grote schrik die deze zaken bij justitie en politie teweeg hebben gebracht wijst erop dat men die fouten niet wil vergoelijken, maar er serieus voor wil zorgen dat de kans erop veel kleiner wordt, en zo hoort het ook."

Wat vindt u van de stelling: Onze samenleving kan slecht leven met onzekerheid en daardoor moeilijk de consequentie aanvaarden dat bij twijfel niemand veroordeeld mag worden. Door die maatschappelijke druk is iemand vrijspreken die bekend heeft of in de publieke opinie al veroordeeld is (Joran van der Sloot, Willem Holleeder) bijna onmogelijk.
"De onafhankelijkheid van de rechtspraak, ook ten opzichte van sterke druk vanuit de publieke opinie, is een van de belangrijkste hoekstenen van een democratische samenleving. Ik maak me daar zorgen over. De rechtbank in Den Bosch heeft enkele dagen geleden nog zijn rug recht gehouden in de zaak van de zedeloze badmeester. Er is geen tbs opgelegd, ook al werd daar zeer hard om geroepen. Daar staat tegenover dat het beleid rond proefverlof van veroordeelden met een tbs-maatregel zeer veel strakker is geworden. De druk van luid toeterende kranten en tv-programma’s en het retorische geweld van sommige politieke partijen op dit punt, lijken daar rechtstreeks debet aan te zijn. Het beeld is dus in mijn ogen gemengd en in sommige opzichten zorgwekkend."

Hoe voorkom je gerechtelijke dwalingen? Zou het helpen door naast twee juristen ook een psycholoog in de meervoudige kamer aan te stellen?
"Dat lijkt me om verschillende redenen een slecht idee. Net als bij de economische wetenschap wordt de wetenschappelijke basis van de psychologie als het gaat om praktische oordelen over bijzondere gevallen zwaar overschat. In de psychologie zijn een aantal verschillende scholen te vinden, die ieder een eigen mensbeeld hanteren en mede op grond daarvan tot verschillende oordelen en tot afwijkende adviezen komen in concrete gevallen. Het is niet voor niets dat op de enige plek in het strafrecht waar de psychologie en de psychiatrie een eigen, wettelijk verankerde verantwoordelijk hebben, namelijk bij adviezen over de mate van toerekeningsvatbaarheid van verdachten, altijd een team van deskundigen betrokken is.

De tweede reden waarom ik dit een slecht idee vind hangt daarmee samen. Rechters moeten op grond van de wet en op grond van relevante jurisprudentie ten aanzien van vergelijkbare gevallen tot een oordeel komen. Kennis en inzichten uit andere wetenschappen kunnen en moeten in hun oordeel meegewogen worden, voor zover zij in specifieke gevallen juridisch gezien relevant zijn. Rechters moeten die afweging met andere woorden in laatste instantie als rechter maken en verantwoorden, niet als psycholoog of als neurobioloog.

Een heel andere vraag is echter of de kwaliteit van onze rechtspraak er niet flink op vooruit zou gaan als officieren en rechters veel meer tijd zouden krijgen voor brede bij- en nascholing. Dan zouden zij ook veel steviger in hun schoenen kunnen staan tegenover allerlei experts die voor de rechtbank in specifieke gevallen een zekerheid claimen die binnen de wetenschap alleen voor grote aantallen geldt. Wanneer je generalisaties opstelt gebaseerd op kennis van een groot aantal gevallen, schakel je namelijk de meeste contextuele invloeden uit. Wanneer je die generalisaties dan gaat toepassen op specifieke gevallen, treedt er bijna altijd een onzekerheidsmarge op, omdat de context dan weer een grote rol gaat spelen.

Ik ben dus met het oog op het verminderen van gerechtelijke dwalingen een warm voorstander van brede bij- en nascholing voor officieren en rechters, ook in wetenschapsfilosofisch en methodologisch opzicht."

'Ergste wat rechtspraak kan overkomen is gerechtelijke dwaling.'

Fred Teeven is als Kamerlid onder andere woordvoerder op het gebied van strafrecht. Hij was eerder officier van justitie in Amsterdam.

Wat vindt u van de stelling: De politie is bij verhoor van verdachten teveel gefocust op een bekentenis in plaats van op de ware toedracht, dat is één van de redenen waarom gerechtelijke dwalingen ontstaan.
"Natuurlijk maakt de politie fouten, maar gerechtelijke dwalingen ontstaan niet door functioneren van de politie. Ze ontstaan pas als officieren van justitie niet genoeg afstand nemen van de politie en hun werk niet goed doen. Door het onderzoeksproces goed te bewaken, horen zij gerechtelijke dwalingen te alle tijden te voorkomen."

Volgende stelling: Onze samenleving kan slecht leven met onzekerheid en daardoor moeilijk de consequentie aanvaarden dat bij twijfel niemand veroordeeld mag worden. Door die maatschappelijke druk is het bijna onmogelijk iemand vrij te spreken die bekend heeft of in de publieke opinie al veroordeeld is (Joran van der Sloot, Willem Holleeder).
"Ik geloof niet dat Van der Sloot en Holleeder goede voorbeelden zijn. Maar rechters worden juist geselecteerd om tegen gangbare opinies in te gaan. Ze moeten dergelijke gevoelens vertalen in rechtspraken en daarbij tegen de heersende publieke opinie durven ingaan. Een goede rechter kan altijd iemand vrijspreken."

Hoe voorkom je gerechtelijke dwalingen? Zou het helpen door naast twee juristen ook en een psycholoog in de meervoudige kamer aan te stellen?
"Het belangrijkste is in een opsporingsproces voldoende tegenspraak te hebben. Terugkijkend op mijn eigen praktijk als officier van justitie gaven collega Koos Plooij en ik kritiek op elkaar in het Holleeder-proces en dat is uiterst belangrijk. De procedures hoeven niet veranderd te worden.
Daarom ben ik geen voorstander van een psycholoog in de meervoudige kamer. Je krijgt dan een vorm van lekenrechtspraak. Het is voldoende dat rechters deskundigen in de arm kunnen nemen als ze die nodig denken te hebben. Het is dus niet noodzakelijk hen in de kamer te zetten."

'Verhoorders moeten beducht zijn op valse bekentenissen.'

Om valse bekentenissen te voorkomen, zou de politie bij een verhoor veel meer moeten openstaan voor de resultaten uit wetenschappelijk onderzoek, vindt Corine de Ruiter.

Kan iedereen slachtoffer worden van een gerechtelijke dwaling?
"Iedereen die naar 'De Nachtmerrie van Ina Post' kijkt, moet zich afvragen: 'Kan dat ook met mij gebeuren?'
Dat kan inderdaad als iemand naar de politie gaat en zegt dat jij een moord hebt gepleegd. Dan kun je gearresteerd worden en moet jij zien dat je er weer uit komt. Zo concreet kan het zijn. Veel politiemensen lijken zich dat niet te willen realiseren.

We weten uit onderzoek dat in principe iedereen, onder bepaalde omstandigheden, een valse bekentenis kan afleggen. De Britse psycholoog dr. Gisli Gudjonsson, internationaal de expert op dit gebied, zegt: 'It could be you.'
Uit onderzoek weten we ook dat een bekentenis snel intrekken, zoals Ina Post deed, een signaal is voor een valse bekentenis. Dat zou voor de politie een rood vlaggetje moeten zijn, een signaal dat er mogelijk iets aan de hand is."

Hoe komt iemand tot een valse bekentenis?
"Een valse bekentenis komt voort uit interne of externe factoren en vaak is het een combinatie van beide. Intern zijn het bepaalde persoonlijkheidskenmerken die mensen extra kwetsbaar maken, zoals een hoge mate van suggestibiliteit, verstandelijke beperkingen, psychische stoornissen.

Daarnaast zijn er allerlei externe aspecten die de kans op een valse bekentenis vergroten. Opgesloten zitten en het contact met de buitenwereld kwijt zijn, is voor de meeste mensen een situatie die veel spanning oproept, zoals in de film ook het geval leek te zijn. Mensen kunnen dan gaan bekennen, 'om er maar vanaf te zijn'.

Daarnaast probeert de politie van alles om de druk om te bekennen te maximaliseren. Ze spelen in op schuldgevoelens en zeggen bijvoorbeeld: 'Als je bekent kun je met een schone lei beginnen'. Of de politie confronteert de verdachte met vals bewijsmateriaal, zoals in het geval van Ina Post de handschriftanalyse."

Stelling: De politie is bij verhoor van verdachten teveel gefocust op een bekentenis in plaats van op de ware toedracht, dat is één van de redenen waardoor gerechtelijke dwalingen ontstaan.
"Het is een gevaar dat continu op de loer ligt. De politie heeft een machtspositie en moet daar voorzichtig mee omgaan. De situatie an sich is voor een verdachte dusdanig stressvol dat de politie er niet zoveel druk op zou moeten zetten.

De politie zou bij een verhoor veel meer moeten openstaan voor de resultaten uit wetenschappelijk onderzoek. In het buitenland zijn daarvoor door wetenschappers methodes ontwikkeld. De Engelse politie moet bijvoorbeeld eerst veel open vragen stellen. Om valse bekentenissen te voorkomen mogen ze pas veel later concrete ja/nee-vragen stellen.

In Nederland wordt op de Politieacademie en de Rechercheschool natuurlijk ook onderwezen over valse bekentenissen. Toch lijkt men nog huiverig om echt onafhankelijke wetenschappers in hun keuken te laten meekijken en onderzoek te laten doen."

Stelling: Onze samenleving kan slecht leven met onzekerheid en daardoor moeilijk de consequentie aanvaarden dat bij twijfel niemand veroordeeld mag worden. Door die maatschappelijke druk is het bijna onmogelijk iemand vrij te spreken die bekend heeft of in de publieke opinie al veroordeeld is (Joran van der Sloot, Willem Holleeder).
"De publieke opinie, waar vaak vanuit de onderbuik gereageerd wordt, roept om vergelding. Van een rechter wordt verwacht dat hij rationeel en beredeneerd handelt en dat hij niet gevoelig is voor de onderbuik. In de zaak van Ina Post is het bewijs zacht gezegd nogal mager. Bij twijfel hoort een rechter niet te veroordelen. Het is veel erger als onschuldige mensen veroordeeld worden, dan wanneer er daders vrij rondlopen. Als onschuldige mensen veroordeeld worden, tast dat de geloofwaardigheid van de rechtsstaat aan."

Hoe voorkom je gerechtelijke dwalingen? Zou het helpen door naast twee juristen ook en een psycholoog in de meervoudige kamer aan te stellen?
"Gerechtelijke dwalingen voorkom je alleen als iedereen die met bewijs te maken heeft, politie, officieren van justitie en rechters, integer handelt. Wat mij betreft hoeft er geen psycholoog bij in de meervoudige kamer. Beter is om multidisciplinair te bekijken hoe het OM en de zittende magistratuur hun werkprocessen kunnen verbeteren.

Daarnaast zou psychologische kennis een veel grotere rol moeten spelen bij de rechtsgang. Verhoorders moeten beducht zijn op valse bekentenissen en oneigenlijke beïnvloeding. Psychologen zouden de politie daarbij kunnen assisteren. Dat gebeurt gelukkig al steeds meer. Maar ook rechters en officieren zouden kunnen profiteren van de kennis vanuit de forensische en de rechtspsychologie bij hun werk."

'Als de politie gelooft dat iemand de dader is, kan het misgaan.'

Meedenker Ybo Buruma vindt dat rechters te makkelijk de oordelen van deskundigen geloven. Buruma is hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen, rechter bij het Gerechtshof Arnhem en voorzitter van de toegangscommissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken die de zaak van Ina Post behandelde.

Kan iedereen slachtoffer worden van een gerechtelijke dwaling?
"Ja, driewerf ja, maar gelukkig gebeurt het niet zoveel. Een oorzaak kan zijn dat de politie de verkeerde gegevens over iemand heeft liggen of dat de politie te snel conclusies trekt. Het kan ook aan de verdachte zelf liggen, die zich niet realiseert dat een afgelegde bekentenis nooit meer in te trekken is. Een rechter zal ook nadat een eenmalige bekentenis tien keer is ingetrokken zeggen: waarom moet ik u nu wel geloven en toen u bekende niet."

Hoe komt iemand tot een valse bekentenis?
"De meest voorkomende manier is dat iemand moe wordt na drie dagen verhoor en hoopt dat hij naar huis mag als hij bekent. Soms zijn mensen letterlijk vermoeid doordat de politie hen wakker houdt door het licht aan te laten en hen teveel koffie voor het slapen geeft. Nadrukkelijk dus niet nadat de politie iemand onder druk zet. Het verhoor voelt vaak wel als hele grote druk, mensen raken murw.

Sommige mensen vragen met een bekentenis om aandacht. Uit onderzoek in Illinois onder verdachten van levensdelicten bleek 10 procent bekend te hebben zonder het gedaan te hebben. Dat was van tevoren door politie en justitie onderkend. Daarnaast moet je oppassen met zwakbegaafden met een IQ tussen de 80 en 100. Zij bekennen om aardig gevonden te worden en de politie niet teleur te stellen."

Reageer op de volgende stelling: De politie is bij verhoor van verdachten teveel gefocust op een bekentenis in plaats van op de ware toedracht, dat is één van de redenen waarom gerechtelijke dwalingen ontstaan.
"De politie is in eerste instantie tijdens de identificatiefase gericht op het uitsluiten van verdachten en pas later op een bekentenis. Pas als men echt van iemand gelooft dat hij de dader is, kan het misgaan. Bij de Schiedammer Parkmoord was Kees B. (hij werd in eerste instantie ten onrechte veroordeeld tot de ware dader bekende) in het begin vaag in beeld als getuige. Pas op het moment dat hij een bekentenis aflegde, zocht de politie naar meer details en ontstond de tunnelvisie. In die situatie is de politie soms wel teveel gefocust op een bekentenis."

Reageer op de volgende stelling: Onze samenleving kan slecht leven met onzekerheid en daardoor moeilijk de consequentie aanvaarden dat bij twijfel niemand veroordeeld mag worden. Door die maatschappelijke druk is het bijna onmogelijk iemand vrij te spreken die bekend heeft of in de publieke opinie al veroordeeld is (Joran van der Sloot, Willem Holleeder).
"Rechters hebben voldoende professionele distantie om zich tegen maatschappelijke druk te kunnen wapenen. In het geval van Joran van der Sloot zal de rechter daar voldoende op gespitst zijn om niet in de val te trappen. Indirect kan die druk echter wel psychologisch doorwerken en kan het misgaan. Rechters kunnen immers last hebben van de menselijke neiging beïnvloed te worden door wat ze het eerst waarnemen en dat is het dossier zoals dat is samengesteld door de aanklager.

Juist in relatief makkelijke zaken als die van Ina Post kan dat mis gaan. Bovendien kan bij ernstige delicten een rol spelen dat de rechter bang is iemand ten onrechte vrij te spreken. Hij vergeet dan dat een onterechte veroordeling niet alleen vervelend is voor de veroordeelde, maar ook betekent dat de dader nog vrij rond loopt."

Hoe voorkom je gerechtelijke dwalingen? Zou het helpen door naast twee juristen ook en een psycholoog in de meervoudige kamer aan te stellen?
"Na de Schiedammer Parkmoord weten we dat tegenspraak door mensen die kritische vragen stellen bij een politieonderzoek heel nuttig is. Sinds de zaak van Lucia de Berk (die onlangs volledig gerehabiliteerd werd na eerder tot levenslang te zijn veroordeeld) weten we dat tegenspraak niet genoeg is. In die zaak ging de rechter mee in het oordeel van deskundigen, terwijl er ook tegensprekende deskundigen waren. Rechters zullen veel concreter moeten doorvragen hoe deskundigen tot hun conclusie komen.

In de zaak van Ina Post speelde bijvoorbeeld het voorlopige oordeel van de schouwarts een belangrijke rol. Niemand heeft destijds gecontroleerd of dat voorlopige oordeel correct was. Men gelooft te makkelijk het oordeel van deskundigen omdat rechters al snel denken dat het te moeilijk voor hen is.

Ik neem mijn hoed af voor het voorstel om een psycholoog toe te voegen naast twee rechters, maar ik ben geen voorstander van een lekendeskundige als rechter. Ik geloof in de professionaliteit van rechters en denk dat ze veel zaken met gezond verstand kunnen beoordelen. In moeilijke gevallen zit je niet te wachten op de stem van een leek. Dan heb je meer aan een sterke rechter die een even stevige collega terugfluit als deze in de raadkamer de verkeerde kant op dreigt te gaan."